İREM GÜL/ Yolunuz bir kere bile Japonya'ya düştüyse görmüşsünüzdür, her sokak arası her AVM çeşit çeşit otomat dolu. Aklınıza gelebilecek her ürünün otomatı olan bu şehirde iç çamaşırı otomatı bile var. Türkiye'ye de ise uzun yıllardır içecek sektöründe var olan bu otomatların nedense hala gelişmekte olduğunu görüyoruz. Ülkemizde çeşitleri yeni yeni artan bu otomatların sayıları hızla artıyor. Üstelik sadece su ve diğer içecekler değil, atıştırmalıktan kedi mamasına, pizzadan dondurma ve hazır çorbaya kadar birçok ürünü artık otomatlardan almak mümkün.
Geniş ürün yelpazesine sahip bu cihazlar aslında yeni değil. Belki şaşıracaksınız ama otomatların geçmişi iki bin yıl öncesine dayanıyor. Otomat teknolojisinin temelleri, M.Ö. 1'inci yüzyılda yaşayan Yunan mühendis ve matematikçi Hero Alexandria'nın geliştirdiği sistemle atılmış. Hero, tapınaklarda kullanılan kutsal suyun adil biçimde dağıtılmasını sağlamak amacıyla, madeni para ile çalışan bir mekanizma tasarlıyor. Tapınağa bırakılan paranın harekete geçirdiği kaldıraç sistemi sayesinde belirli miktarda su dağıtılıyor, böylece tarihin ilk otomat örneği ortaya çıkıyor. Aradan geçen yüzyıllar boyunca teknolojinin gelişmesiyle birlikte otomatlar da büyük bir dönüşüm geçirdi. Bir dönem yalnızca su ve basit atıştırmalık ürünlerle sınırlı kalan bu sistemler, artık çok geniş bir ürün yelpazesi sunuyor.
Ödeme teknolojilerindeki gelişmeler de otomat kullanımını yaygınlaştıran unsurlar arasında yer alıyor. Geçmişte yalnızca nakit para kabul eden makineler, bugün kartlı ve dijital ödeme sistemleriyle kullanıcılarına hızlı ve pratik bir alışveriş deneyimi sunuyor. İşletmeler açısından ise insansız çalışma modeli sayesinde personel maliyetlerini azaltma ve 7/24 hizmet verebilme avantajı sağlıyor. Bu özellikleriyle otomat işletmeciliği, son yıllarda girişimcilerin dikkatini çeken iş modellerinden biri haline geldi. Sektör temsilcilerine göre hazır yemek, taze gıda, kişisel bakım ürünleri, elektronik aksesuarlar ve kurumsal ihtiyaç ürünleri, otomat sistemlerinde önemli büyüme potansiyeli taşıyor. Üstelik bu model, sunduğu esneklik sayesinde farklı sektörlere kolaylıkla uyarlanabiliyor.
Haberimizin başında da değindiğim gibi Türkiye'de henüz yaygın örneklerine rastlanmasa da dünyanın farklı ülkelerinde oldukça sıra dışı otomat uygulamaları bulunuyor. Japonya'da tişört ve marul, New York'ta bisiklet parçaları, Avustralya ve Japonya'da muz, Birleşik Arap Emirlikleri ile İngiltere'de altın, Güney Kore'de ise çorap satışına yönelik otomatlar faaliyet gösteriyor. Tüm bu örnekler, otomatların yalnızca bir satış kanalı olmaktan çıkıp yenilikçi perakende çözümlerinin önemli bir parçası haline geldiğini gösteriyor. Biz de Para Dergisi olarak, girişimciler için fırsat alanı olan bu sektörü sizler için araştırdık.
KARTLI SİSTEMLER TALEBİ HIZLANDIRDI
Akcen Otomat Genel Müdürü Abdulkerim Çengeloğlu, Türkiye'de otomat sektörünün son yıllarda önemli bir dönüşüm yaşadığını söylüyor. Geçmişte paradan altı sıfırın atılmasıyla insansız satış sistemlerinin ivme kazandığını hatırlatan Çengeloğlu, yüksek enflasyon döneminde nakit kullanımının zorlaşmasıyla işletmecilerin kartlı sistemlere yöneldiğini aktarıyor. Kartlı ödeme altyapısının kullanım kolaylığı ve takip avantajı sağladığını da vurgulayan Çengeloğlu, bu dönüşümün otomatlara yönelik talebi hızla artırdığını kaydediyor. Çengeloğlu, hizmet maliyetlerindeki yükselişin de insansız satış çözümlerine ilgiyi desteklediğini ifade ediyor.
Otomat işletmeciliğinin düşük sermayeyle giriş yapılabilen bir alan olduğuna dikkat çeken Çengeloğlu, vazgeçildiğinde yatırımın tamamen zayi olmadığı, büyümek istendiğinde ise yine küçük eklentilerle büyütülebilen bir iş olduğunu aktarıyor. Girişimcinin, makine tercihinde bulunurken doğru yerden destek almasının çok önemli olduğunu aktaran Çengeloğlu, doğru partnerle başlanılması durumunda tek makine ile bile başlangıç yapılabildiğinden bahsediyor.
TALEP BÖLGESEL VE MEVSİMSEL OLARAK DEĞİŞİYOR
Lokasyon seçiminin önemli olduğunu ancak tek belirleyici unsur olmadığını vurgulayan Çengeloğlu, otomatların ihtiyaç halinde farklı noktalara taşınabilmesinin önemli bir avantaj sağladığını belirtiyor. Çengeloğlu insan yoğunluğundan çok, insanların vakit geçirdiği ve alışveriş seçeneklerinin sınırlı olduğu alanların daha verimli sonuçlar sunduğunu aktarıyor. Atıştırmalık otomatlarının sektördeki temel ürün grubu olmayı sürdürdüğünü belirten Çengeloğlu, çorba, tost, kahve ve dondurma gibi farklı ürünlere yönelik talebin ise bölgesel ve mevsimsel koşullara göre değişiklik gösterdiğini ifade ediyor. Bir otomatın işletme maliyetlerinde ikmal merkezine olan uzaklığın belirleyici olduğunu kaydeden Çengeloğlu, yüksek talep gören noktaların yanı sıra bu noktaların işletmenin oluşturduğu dağıtım güzergâhı üzerinde yer almasının da kârlılığı doğrudan etkilediğini söylüyor.
Ankara merkezli olarak faaliyet gösterdiklerini ve Türkiye'nin dört bir yanına sevkiyat gerçekleştirdiklerini belirten Çengeloğlu, sektöre adım atmak isteyen girişimcilere sürdürülebilirliğe odaklanmalarını tavsiye ediyor. Fikir olarak cazip ve parlak görünmekle birlikte girişimcilerin bedenen de çalışacaklarını göz önünde bulundurmaları gerektiğine değinen Çengeloğlu, başarılı sonuçlar için doğru lokasyonun belirlenmesi kadar doğru makine ve güvenilir tedarikçi desteğinin de kritik önem taşıdığını ifade ediyor. Çengeloğlu, en düşük maliyetli makineyi tercih etmenin uzun vadede olumsuz sonuçlar doğurabileceğini sözlerine ekliyor.
HIZ VE KOLAYLIK ÖN PLANDA
Matik Otomat Sistemleri A.Ş. Genel Müdürü Nihan Erdal ise, tüketicilerin artık yalnızca ürün değil, hız ve kolaylık satın aldığını belirtiyor. Temassız ödeme, QR kod ve mobil ödeme sistemlerinin yaygınlaşmasıyla otomatların günlük yaşamın doğal bir parçasına dönüştüğünü söyleyen Erdal, özellikle genç tüketicilerin kasaya gitmeden saniyeler içinde alışveriş yapmayı tercih ettiklerini vurguluyor. Otomat işletmeciliğine bir iki makineyle başlanabileceğini kaydeden Erdal, lokasyon, makine tipi ve ürün çeşitliliğine bağlı olarak 500 bin TL ile 1 milyon TL arasında bir başlangıç sermayesinin yeterli olabileceğini ifade ediyor. Erdal'a göre sektörde başarıyı belirleyen temel unsur ise sermayeden çok doğru lokasyon seçimi. Matik olarak hastaneler, üniversiteler, fabrikalar, havalimanları, metro istasyonları ve büyük ofis kampüslerinde hizmet verdiklerini aktaran Erdal, günlük insan trafiğinin yoğun olduğu ve hızlı tüketime ihtiyaç duyulan alanların öncelikli hedef kitlelerini oluşturduğunu dile getiriyor.
YENİ ÇÖZÜMLER YOLDA
Tüketicilerin yalnızca atıştırmalık değil, öğün yerine geçebilecek ürünlere de hızlı erişim talep ettiğini belirten Erdal, teknolojik gelişmeler sayesinde buralarda sıcak ve soğuk ürünlerin güvenli şekilde sunulabildiğini söylüyor. Bu gelişmenin çorba, tost ve dondurma gibi farklı otomat kategorilerinin büyümesini desteklediğini ifade eden Erdal, özellikle gece saatlerinde veya yoğun çalışma temposunda açık bir satış noktası bulmak yerine birkaç saniyede alışveriş yapabilmenin önemli bir avantaj sunduğunu belirtiyor. Bu nedenle otomatların perakende sektöründe tamamlayıcı bir kanal olarak öne çıktığını vurguluyor. Hazır yemek, taze gıda, kişisel bakım ürünleri, elektronik aksesuarlar ve kurumsal ihtiyaç ürünlerinin otomat sektöründe önemli fırsatlar sunduğunu kaydeden Erdal, mikro market ve akıllı dolap çözümlerinin de önümüzdeki dönemde hızla yaygınlaşacağını öngörüyor.
İnsansız satış noktalarının geleneksel perakendenin alternatifi değil, tamamlayıcısı olacağını ifade eden Erdal, özellikle 7/24 hizmet gerektiren lokasyonlarda, operasyonel maliyetleri azaltırken tüketici memnuniyetini artıracağını belirtiyor. Erdal, yapay zekâ ve veri analitiği destekli uygulamalarla daha kişiselleştirilmiş alışveriş deneyimlerinin sunulacağını da sözlerine ekliyor.
Şirket olarak klasik bayilik modeliyle ilerlemediklerini belirten Erdal, girişimcilere makine ve sistem temini, kurulum danışmanlığı ile altyapı desteği sunduklarını aktarıyor. Türkiye'de vending (otomat) sektörünün artık yalnızca içecek ve atıştırmalık satışından ibaret olmadığını vurgulayan Erdal, dijital ödeme sistemleri, uzaktan yönetim teknolojileri ve değişen tüketici beklentilerinin sektöre güçlü bir büyüme potansiyeli kazandırdığını ifade ediyor.
GERİ DÖNÜŞ SÜRESİ 10 İLE 24 AY
Mola Otomat Kurucusu Emre Özdemir de, Türkiye'de otomat sektörüne ve teknolojiyle entegre çalışan makinelere yönelik ilginin giderek arttığını belirtiyor. Bu gelişmenin sektörün geleceği açısından olumlu bir tablo ortaya koyduğunu ifade eden Özdemir, sektöre girmek isteyen girişimcilere, sermaye konusunda net bir rakam vermenin zor olduğunu söyleyerek doğru hizmet sunabilmek için 10 milyon TL'nin altında bir bütçeyle hareket etmenin güç olduğunu vurguluyor. Otomat işletmeciliğinde lokasyon seçiminin en kritik unsurlardan biri olduğuna dikkat çeken Özdemir, hastaneler ve fabrikaların yüksek verim alınan noktalar arasında yer aldığını kaydediyor. Tüketicilerin ağırlıklı olarak klasik atıştırmalık ve sıcak içecek otomatlarını (çay, kahve vb.) tercih ettiğini belirten Özdemir, son yıllarda tost, çorba ve dondurma otomatlarına yönelik ilginin de artış gösterdiğini aktarıyor.
Aylık işletme maliyetlerinin; otomat sayısı ve hizmet verilen lokasyona göre farklılık gösterdiğini ifade eden Özdemir, yatırımın geri dönüş süresinin ise çeşitli değişkenlere bağlı olarak 10 ila 24 ay arasında değişebildiğini söylüyor. Bayilik planlarının bulunmadığını belirten Özdemir, sektöre adım atmak isteyen girişimcilere hizmet kalitesine odaklanmaları tavsiyesinde bulunuyor. Makine satın almanın işin en kolay kısmı olduğunu vurgulayan Özdemir, asıl önemli olanın tüketiciye eksiksiz, düzenli ve hijyenik hizmet sunabilmek olduğunu dile getiriyor.
KESİNTİSİZ ERİŞİM TALEBİ DESTEKLİYOR
Doğuş Otomat Teknolojileri Kurucusu Doğuş Can Dursun ise, hızlı şehir yaşamının ve ürünlere kolay erişim beklentisinin tüketicilerin otomatlardan alışveriş yapma alışkanlığını olumlu yönde dönüştürdüğünü belirtiyor. Toplumun zamandan tasarruf sağlayan çözümlere yöneldiğine dikkat çeken Dursun, otomat sistemlerini yeni nesil perakendenin önemli bir parçası olarak konumlandırıyor. Dursun, sıfırdan otomat işletmesi kurmak isteyen girişimcilerin 500 bin TL ile 1 milyon TL arasında bir yatırımla gelir potansiyeli yüksek bir işletme oluşturabileceğini aktarıyor. Kalabalık nüfus, yoğun yaşam temposu ve zamana karşı yarışın, farklı ürün kategorilerindeki otomatlara ilgiyi artırdığına işaret eden Dursun, ulaşılabilir fiyat ve lokasyon avantajlarının bu büyümeyi desteklediğini kaydediyor.
Dursun, dondurma, pizza ve smoothie otomatlarıyla ev ortamında bulunması zor ürünleri tüketiciyle buluşturduklarını vurguluyor. Özellikle İstanbul gibi günün her saati hareketli şehirlerde 7/24 hizmet sunan otomatlara yönelik talebin yükseldiğini belirten Dursun, sektörün büyümesi için ürün çeşitliliğinin artırılması gerektiğine dikkat çekiyor. Dursun, katma değerli ürünlerin girişimciler ve operatörler aracılığıyla tüketiciye ulaştırılmasının önem taşıdığı ifade ediliyor. Kahve, çay ve su otomatlarının Türkiye'de yaygın kullanımına rağmen sektörün farklı kategorilerde büyüme potansiyeli taşıdığına işaret eden Dursun, yumuşak dondurma, sıcak yemek, pizza, oyuncak, elektronik aksesuar, hijyen, oto bakım ve iş güvenliği ürünlerine yönelik otomat çözümlerinin önümüzdeki dönemde daha fazla yaygınlaşacağını öngörüyor. Artan operasyonel maliyetler, nitelikli personel bulma zorlukları ve lojistik süreçlerin karmaşıklaşmasının insansız perakende çözümlerine olan ilgiyi artırdığını belirten Dursun, bu modelin önümüzdeki yıllarda geleneksel mağazacılığın önemli bir tamamlayıcısı haline geleceğini değerlendiriyor.
Dogi Soft Ice Cream ve Taze Dolap markaları için bayilik verdiklerini açıklayan Dursun, başvuruların internet sitesi, e-posta veya telefon üzerinden yapılabildiğini bildiriyor. Dursun, birçok franchise modelinden farklı olarak, otomat yatırımı yapan girişimcilerin ek isim hakkı bedeli ödemeden bayi olabildiğini aktarıyor. Otomat sektörünün düşük operasyonel maliyetlerle gelir elde etme fırsatı sunduğunu vurgulayan Dursun, alanın Türkiye'de önemli bir büyüme potansiyeli taşıdığını belirtiyor. Daha fazla girişimci ve firmanın sektöre katılmasının kaliteyi ve rekabeti artıracağını kaydeden Dursun, yeni yatırımcıları sektöre davet ediyor.
Oğuz SATICI / Çorba Express Kurucusu
"En az 2 bin 500 noktada hizmet vermeyi amaçlıyoruz"
Türkiye'de otomat sektörü uzun yıllardır faaliyet gösteriyor ve büyük bir hızla gelişmeye devam ediyor. Dünyada otomatik hizmet makineleri çok uzun yıllardır kullanılıyor. Bu alanda en ileri ülkeler Japonya ve İtalya olurken, son yıllarda Çin de önemli bir oyuncu olarak öne çıkıyor. Türkiye'de ise özellikle kahve otomatlarıyla başlayan bu dönüşüm, farklı ürün gruplarıyla hızla gelişimini sürdürüyor. Sektörde birçok oyuncu bulunuyor ancak yüksek penetrasyona ulaşabilen yaklaşık altı, yedi firma faaliyet gösteriyor. Bizim, 24'ün üzerinde çorba reçetemiz bulunuyor. Ajinomoto ile yürüttüğümüz iş birliği kapsamında ürünlerimizin son lezzet dokunuşunu Somer Şef ile birlikte gerçekleştiriyoruz. Hâlihazırda her makinemiz aynı anda dört farklı çorba seçeneği sunabiliyor. Stoklarımızda ise en çok ilgi gören sekiz çeşidi sürekli bulunduruyoruz. Bardaktan çorba ve çorba otomatı fikri uzun yıllardır var olsa da bunu yüksek penetrasyonla tüketiciye sunmak bugüne kadar mümkün olmamıştı. Biz ise yalnızca çorba alanına odaklandığımız için yeni ürün geliştirme çalışmalarımızı ve Ar-Ge faaliyetlerimizi kesintisiz sürdürüyoruz. Çorba otomatlarımız 7/24 çalışacak şekilde tasarlandı. Her gün uygulanan standart operasyonlarımız arasında otomatik yıkama, eksik ürünlerin tamamlanması ve teknik bakım yer alıyor. Satış verilerine göre makinelerimize özel üretilen çorba tozlarının takviyesi ve takibi düzenli olarak gerçekleştiriliyor. Aslında makinelerimiz birer IoT cihazı niteliğinde. Satış verilerinden arıza takibine, kapasite yönetiminden son kullanma tarihi süreçlerine kadar tüm operasyonlar, bu iş için özel olarak geliştirdiğimiz ERP sistemi üzerinden yönetiliyor. Temizlik protokollerinin eksiksiz uygulanması en temel önceliğimiz ve vazgeçilmez kuralımızdır. Son kullanma tarihi süreçleri de son derece net ve sıkı prosedürlerle yürütülüyor. Bugüne kadar neredeyse hiç ürün israfı yaşamadık. Yaz aylarında benzin istasyonları yoğunluk nedeniyle öne çıkarken, diğer dönemlerde metro istasyonları daha yüksek satış performansı gösteriyor. En yüksek satış gerçekleştirdiğimiz noktalar arasında Taksim Metro İstasyonu ile Aksaray Opet yer alıyor.
Bayilik, yani franchise çalışmalarımız devam ediyor ve yoğun talep alıyoruz. Ancak önceliğimiz dağıtım ve hizmet ağımızı güçlendirmek. Bu doğrultuda yazılım ve lojistik altyapımızı geliştirmeye devam ediyoruz. Özellikle gıda sektöründe sağlam bir altyapı oluşturmadan bayilik vermenin doğru olmayacağına inanıyoruz. Bizimle web sitemiz üzerinden veya otomatlarımızın üzerinde yer alan WhatsApp hattı aracılığıyla iletişime geçebilirler. İngiltere, Amerika ve Avrupa şu anda öncelikli hedef pazarlarımız arasında yer alıyor. Bunun yanında Rusya ve Asya'dan gelen talepleri de değerlendiriyoruz. Hâlihazırda İngiltere'de lezzet testleri yürütüyoruz. Her ülkenin kendine özgü damak tadı ve tüketim alışkanlıkları bulunduğu için büyüme stratejimizi doğru ürün tasarımı, üretim, tedarik ve lojistik süreçleri üzerine kuruyor; ardından doğru iş ortaklıkları ve yatırım planlarıyla ilerliyoruz. Bugün yaklaşık 200 aktif otomatımız bulunuyor. Yıl sonuna kadar 750 noktaya ulaşmayı hedefliyoruz. Türkiye genelinde ise beş yıl içinde en az 2 bin 500 noktada hizmet vermeyi amaçlıyoruz.
Serhan POLAT / Tostmatik Kurucu Ortak / Pad Global Ltd. Genel Müdürü
"Akıllı mikro marketlere dönüşecekler"
Son yıllarda otomatlar, sadece madeni parayla çalışan mekanik cihazlar olmaktan çıkıp internete bağlı, telemetri sistemlerine sahip akıllı bilgisayarlara dönüştü. Anlık stok takibi, uzaktan arıza tespiti ve kullanıcı dostu dokunmatik ekranlar en çok öne çıkan teknolojik yenilikler arasında yer alıyor. Türkiye'de geleneksel olarak çay, kahve ve kapalı paketli atıştırmalık otomatları yoğun talep görüyor. Ancak tüketici artık daha nitelikli, taze ve doyurucu gıdaya hızla ulaşmak istiyor. Bu yüzden Tostmatik gibi sıcak gıda sunan otomatlara olan ilgi her geçen gün katlanarak artıyor. Klasik otomatlarda ürün hazır ve soğuk sunulurken, yeni nesil sıcak gıda otomatlarında ürünler içeride soğuk zincir kurallarına uygun muhafaza ediliyor. Örneğin Tostmatik özelinde anlatacak olursak; sipariş sonrasında ürünler sensörler aracılığıyla el değmeden pişirme ünitesine alınıyor ve kaşarı eritilmiş tost çizgilerine sahip gerçek bir tost yaklaşık 90 saniyede sıcak ve hijyenik olarak servis ediliyor. Veri analitiği sayesinde lokasyon, ürün talebi ve yoğun saatler takip ediliyor, bu sayede ürün kaybı en aza indirilirken kesintisiz tedarik de sağlanmış oluyor. Ayrıca cihazlarımız arıza kodlarını merkeze anlık ilettiği için sahadaki ekiplerimiz sorunlara nokta atışı ve çok hızlı müdahale edebiliyor.
Küresel vending pazarında sadece atıştırmalık değil, "ana öğün" sunan sıcak yemek ve healthy food (sağlıklı gıda) konseptlerin öne çıkacağını, otomatların akıllı mikro-marketlere dönüşeceğini öngörüyoruz. Tostmatik olarak biz de otomat üzerinden erişilebilen sıcak gıda kategorisini büyüteceğimiz bir vizyon dönemi kurguluyor; bu doğrultuda Avrupa ve Amerika pazarlarına yönelik global adımlarımızı hızlandırıyoruz. Bayilik modeliyle büyüyoruz. Standart lezzet ve hijyen için ürün tedariğini doğrudan biz sağlıyoruz. Adaylarda yeterli sermaye gücü, güçlü lokasyon erişimi ve bu işi ana iş olarak sahiplenme motivasyonu arıyoruz. Başvuruları ise ağırlıklı olarak web sitemiz üzerinden kabul ediyoruz. Bir adet Tostmatik cihaz yatırım maliyeti ortalama 11 bin ila 13 bin dolar arasında değişiyor. Girişimciler beş veya on Tostmatik ile işe başlayabilir ancak sadece makine bedeline değil; nakliye, kurulum, ilk ürün stoğu ve operasyonu döndürecek işletme sermayesine de odaklanmalarını tavsiye ediyoruz.
Otomat işletmesi nasıl kurulur?
